Yasama, Yürütme, Yargı
Devletin üç temel organı olan yasama, yürütme ve yargı, "kuvvetler ayrılığı" ilkesinin somut karşılığıdır. Bu üç organın kimlerden oluştuğunu, görevlerini ve birbirinden bağımsızlıklarını iyi kavraman, KPSS Vatandaşlık sorularının önemli bir bölümünü doğrudan çözmeni sağlar.
Kuvvetler Ayrılığı İlkesi
Devlet gücünün tek bir elde toplanması, o gücün kötüye kullanılması riskini artırır. Bu yüzden modern anayasalar, devlet yetkisini kanun yapma (yasama), kanunları uygulama (yürütme) ve uyuşmazlıkları çözme (yargı) olmak üzere üç ayrı işleve böler ve bu işlevleri ayrı organlara verir. Buna kuvvetler ayrılığı ilkesi denir. Amaç, organların birbirini denetleyip dengelemesi ve hiçbirinin sınırsız bir güce ulaşmamasıdır. Türkiye'de bu üç görev sırasıyla TBMM, Cumhurbaşkanı (ve yürütmenin diğer unsurları) ve bağımsız mahkemeler tarafından yürütülür.
Yasama Organı: TBMM
Yasama yetkisi, yani kanun koyma, değiştirme ve kaldırma yetkisi Türk milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) aittir ve bu yetki devredilemez. TBMM, halk tarafından genel oyla, beş yılda bir yapılan seçimlerle belirlenen milletvekillerinden oluşur. Milletvekili seçilebilmek için 18 yaşını doldurmuş ve seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı olmak yeterlidir.
TBMM'nin başlıca görevleri şunlardır:
- Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak
- Bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşüp kabul etmek
- Para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek
- Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak
- Genel ve özel af ilanına karar vermek
- Cumhurbaşkanı ve yardımcıları ile bakanlar hakkında Meclis soruşturması açmak yoluyla yürütmeyi denetlemek
Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin görev ve yetkileri arasında yer almaz?
A) Kanun koymak B) Savaş ilanına karar vermek C) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarmak D) Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak
Yasama Sorumsuzluğu ve Dokunulmazlığı
Milletvekillerinin görevlerini baskı altında kalmadan yapabilmesi için Anayasa iki farklı güvence tanır:
- Yasama sorumsuzluğu (kürsü masuniyeti): Milletvekilinin Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdüğü düşüncelerden dolayı sorumlu tutulamamasıdır. Bu güvence mutlaktır ve milletvekilliği sona erse bile devam eder.
- Yasama dokunulmazlığı: Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekilinin, Meclis kararı olmadıkça tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır. Bu güvence göreve bağlıdır, Meclis kararıyla kaldırılabilir ve ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış bazı ağır suçlar bu korumanın dışındadır.
Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı
2017 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle Türkiye, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi olarak adlandırılan bir yürütme modeline geçmiştir. Bu sistemde yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'na aittir; Cumhurbaşkanı hem devletin başı hem de yürütmenin başıdır. Cumhurbaşkanı, halk tarafından doğrudan, beş yıllığına ve en fazla iki dönem için seçilir. Görevleri arasında; devleti ve milleti temsil etmek, kanunları yayımlamak veya gerekli görürse bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri göndermek, üst düzey kamu görevlilerini atamak, Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atamak ve görevden almak, milli güvenlik politikalarını belirlemek ve TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil etmek sayılabilir.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Ancak bu yetkinin önemli sınırları vardır: Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda, temel haklar, kişi hakları ve ödevler ile siyasi haklar ve ödevler alanında kararname çıkarılamaz. Ayrıca kanunda açıkça düzenlenen bir konuda kararname çıkarılamaz; kararname ile kanun çatışırsa kanun hükümleri uygulanır. Bu sınırlamalar, yürütmenin yasama alanına taşmasını önlemek için konulmuştur.
Yargı Organı ve Bağımsızlığı
Yargı yetkisi, Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Anayasa, hakimlerin görevlerinde bağımsız olduğunu; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre karar vereceğini güvence altına alır. Hiçbir organ, makam veya kişi mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Hakimlik teminatı gereği hakimler, kendi istekleri dışında görevden alınamaz, belirli yaştan önce emekliye sevk edilemez.
Türk yargı sistemi başlıca şu üst kurum ve mahkemelerden oluşur: adli yargıda Yargıtay, idari yargıda Danıştay, mali denetimde Sayıştay, anayasal denetimde Anayasa Mahkemesi ve hakim-savcıların atama, denetim ve disiplin işlerine bakan Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK).
| Organ | Temel Görevi |
|---|---|
| TBMM | Kanun yapmak, bütçeyi kabul etmek, yürütmeyi denetlemek |
| Cumhurbaşkanı | Yürütme yetkisini kullanmak, devleti temsil etmek, üst düzey atamalar yapmak |
| Yargıtay | Adli yargı kararlarını inceleyen en üst mahkeme |
| Danıştay | İdari yargı kararlarını inceleyen ve bazı idari uyuşmazlıklara ilk derece bakan üst mahkeme |
| Anayasa Mahkemesi | Kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek, bireysel başvuruları incelemek |
Anayasa Mahkemesi'nin Görevleri
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; buna "norm denetimi" denir ve iptal davası ya da itiraz yolu ile yapılır. 2010 anayasa değişikliğiyle getirilen ve mahkemenin 2012 yılından itibaren fiilen incelemeye başladığı "bireysel başvuru" yolu kapsamında ise Anayasa Mahkemesi, temel hak ve hürriyetleri kamu gücü tarafından ihlal edilen kişilerin başvurularını inceler. Bunların yanında siyasi partilerin kapatılması davalarına bakar ve Yüce Divan sıfatıyla Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı ve bakanlar gibi üst düzey görevlileri görevleriyle ilgili suçlardan yargılar.
Bir kanunun Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla iptali için başvurulacak makam aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yargıtay B) Danıştay C) Anayasa Mahkemesi D) HSK
Organlar Arası Denge ve Denetleme
Kuvvetler ayrılığı, üç organı birbirinden tamamen kopuk hâle getirmez; aksine bu organların birbirini denetlediği ve dengelediği karşılıklı bir ilişki kurar. Buna "denge ve denetleme" (fren-denge) mekanizması denir. Amaç, hiçbir organın diğerini ezmeden kendi alanında kalmasını, aynı zamanda yetki aşımlarının kurumsal yollarla durdurulabilmesini sağlamaktır.
Türkiye'deki mevcut sistemde bu karşılıklı denetimin başlıca örnekleri şunlardır:
- Yasamanın yürütmeyi denetlemesi: TBMM; yazılı soru, genel görüşme, Meclis araştırması ve Meclis soruşturması gibi yollarla yürütmeyi denetler. Ayrıca yürütmenin hazırladığı bütçeyi kabul etme yetkisi de güçlü bir mali denetim aracıdır.
- Yürütmenin yasamaya etkisi: Cumhurbaşkanı, TBMM'nin kabul ettiği bir kanunu yayımlamayıp bir daha görüşülmek üzere Meclis'e geri gönderebilir (veto benzeri geri gönderme yetkisi). Meclis aynı kanunu değiştirmeden yeniden kabul ederse kanun yayımlanır.
- Yargının her iki organ üzerindeki denetimi: Anayasa Mahkemesi kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya uygunluğunu denetleyerek yasama ve yürütme işlemlerini hukuka bağlar; idari yargı (Danıştay ve idare mahkemeleri) ise yürütmenin işlemlerini hukuka uygunluk yönünden denetler.
Bu karşılıklı ilişki, "sert kuvvetler ayrılığı" yerine organların iş birliği ve denetimi üzerine kurulu bir yapı ortaya koyar. KPSS sorularında sık sık hangi organın hangi organı, hangi araçla denetlediği sorulduğu için bu eşleştirmeleri iyi ezberlemek gerekir.
Özetle: kuvvetler ayrılığı ilkesi, devlet gücünün yasama, yürütme ve yargı arasında paylaşılmasını sağlar. TBMM kanun yapar ve yürütmeyi denetler; Cumhurbaşkanı yürütme yetkisini kullanır; bağımsız mahkemeler ise uyuşmazlıkları çözerek hukuk düzenini korur. Bu üç organın görev ve sınırlarını net bilmek, KPSS Vatandaşlık sorularının büyük bölümünü çözmeni sağlayacaktır.
Sık Sorulan Sorular
TBMM üyeleri kaç yılda bir ve nasıl seçilir?
TBMM üyeleri (milletvekilleri) halk tarafından genel oyla, beş yılda bir yapılan seçimlerle belirlenir. Seçilebilmek için 18 yaşını doldurmuş olmak yeterlidir.
Cumhurbaşkanı nasıl seçilir ve görev süresi ne kadardır?
Cumhurbaşkanı, halk tarafından doğrudan oyla beş yıllığına seçilir ve en fazla iki dönem görev yapabilir.
Yargı bağımsızlığı ne anlama gelir?
Hakimlerin, hiçbir organ ya da kişiden emir almadan, yalnızca Anayasa, kanun, hukuk kurallarına ve vicdani kanaatlerine göre karar vermesi ve bu nedenle görevlerinden keyfi olarak alınamamasıdır.