İklim ve Bitki Örtüsü

Türkiye, aynı anda hem çok yağışlı hem de yarı kurak bölgelere sahip, bu yüzden bitki örtüsü çok çeşitli bir ülkedir. Bu çeşitliliğin sebebi rastgele değildir; enlem, denize yakınlık ve dağların uzanış yönü gibi belirli faktörlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. KPSS'de sıkça sorulan bu konuyu, önce sıcaklık ve yağışı etkileyen faktörlerle, sonra üç ana iklim tipi ve bunların bitki örtüsüyle ilişkisini kurarak anlatıyoruz.

Türkiye'de İklimi Belirleyen Genel Etkenler

İklim, bir yerde uzun yıllar boyunca gözlemlenen sıcaklık ve yağış ortalamalarının bütünüdür ve hava durumuyla karıştırılmamalıdır. Türkiye'de tek bir iklim tipinden söz edilemez; kıyı bölgeleri ile iç kesimler arasında, hatta aynı bölge içinde bile belirgin farklar görülür. Bunun temel nedeni, yer şekillerinin (özellikle kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının) nemli deniz havasının iç kesimlere ulaşmasını engellemesidir. Bu yazıda göreceğin üç ana iklim tipi (Akdeniz, Karadeniz, Karasal) ve bunların bitki örtüsü karşılıkları, aslında bu engelleme etkisinin doğal bir sonucudur.

Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

Bir yerin sıcaklık ortalamasını belirleyen başlıca etkenler şunlardır:

• Enlem: Ekvator'a yaklaştıkça Güneş ışınlarının geliş açısı dikleşir ve sıcaklık artar. Türkiye'de de genel eğilim, güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık ortalamasının azalmasıdır.
• Yükselti: Yerden yükseldikçe hava kütlesi seyrekleşir ve sıcaklık düşer; bu yüzden aynı enlemde bile yüksek bir plato, alçak bir ovadan daha soğuktur. Doğu Anadolu'nun sert kışları, büyük ölçüde yüksekliğinden kaynaklanır.
• Karasallık - denizellik: Denizler yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için, kıyı bölgelerinde yaz-kış sıcaklık farkı azdır. İç kesimlerde ise bu düzenleyici etki olmadığından yaz ile kış, gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı belirgin şekilde artar.
• Bakı (yamacın Güneş'e dönük olması): Güneye bakan yamaçlar Güneş ışınlarını daha dik açıyla aldığı için kuzeye bakan yamaçlardan daha sıcaktır; bu fark tarım ürününün hangi yamaçta yetiştirileceğini bile etkiler.

Yağışı Etkileyen Faktörler

Yağış miktarını belirleyen etkenler ise şunlardır:

• Denize ve nemli hava kütlelerine yakınlık: Denizden gelen nemli hava, karaya ulaştığında yükselerek yağış bırakır; bu yüzden kıyı kesimler genelde iç kesimlerden daha yağışlıdır.
• Dağların kıyıya göre uzanış doğrultusu: Karadeniz kıyısında dağlar kıyıya paralel uzandığı için nemli deniz havasını karşılar, havayı yükseltip bol yağış bıraktırır; ama bu dağların arkasında kalan iç kesimler, nemini kaybetmiş kuru hava aldığından çok daha az yağış alır. Dağın rüzgâr almayan (kuru) tarafındaki bu az yağışlı duruma yağış gölgesi denir. Havanın aynı yamaçtan aşağı inerken sıkışıp ısınması ve daha da kuruması olayına ise föhn adı verilir. İkisi çoğu zaman birlikte görülür ama aynı şey değildir: yağış gölgesi bir yağış dağılımı deseni, föhn ise dağın ardında alçalırken ısınan kuru bir rüzgârdır.
• Yükselti: Genel olarak yükseldikçe yağış belirli bir noktaya kadar artar, çünkü yükselen hava soğuyup yoğunlaşır.
• Bakı: Nemli rüzgârlara dönük (bakan) yamaçlar, rüzgârın tersi yöndeki yamaçlardan daha fazla yağış alır.

Akdeniz İklimi ve Maki

Akdeniz ve Ege kıyı şeridinde etkili olan bu iklim tipinde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise ılık ve yağışlı geçer. Yağışın büyük bölümü sonbahar-kış-ilkbahar aylarında düşer, yaz ayları neredeyse yağışsızdır. Bu iklimin doğal bitki örtüsü makidir: kışın yapraklarını dökmeyen (herdem yeşil), sert ve parlak yapraklı, kuraklığa dayanıklı çalı topluluğudur. Zeytin, defne, mersin, keçiboynuzu ve kermes meşesi gibi türler makinin tipik bitkileridir. Kışın don olayının nadir görülmesi, bu bölgede narenciye (turunçgil) ve zeytin tarımının yaygın olmasını da açıklar.

Karadeniz İklimi ve Ormanlar

Karadeniz kıyı kuşağında görülen bu iklim tipinin en belirgin özelliği, yılın her mevsiminin yağışlı olmasıdır; yaz ayları da dahil olmak üzere kurak bir dönem yaşanmaz. Yazlar serin, kışlar ise kıyı bölgelerinde ılıman geçer. Bol ve düzenli yağış, bu bölgede gür ve nemcil orman örtüsünün gelişmesini sağlar; ladin, köknar, kayın ve sarıçam bu ormanların başlıca ağaç türleridir. Bol yağış ve nemli hava aynı zamanda çay ve fındık gibi neme duyarlı ürünlerin bu bölgede yoğunlaşmasının da temel nedenidir.

Karasal İklim ve Step (Bozkır)

İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun büyük bölümünde etkili olan karasal iklimde, kıyı etkisinden uzak kalındığı için yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk ve kar yağışlı geçer; günlük ve yıllık sıcaklık farkları oldukça fazladır. Yıllık yağış miktarı kıyı bölgelere göre azdır ve yağışın büyük kısmı ilkbaharda düşer. Bu iklimin doğal bitki örtüsü, kısa boylu ve seyrek otsu bitkilerden oluşan step (bozkır)tur; yaz kuraklığında sararıp kuruyan, ilkbaharda yeşeren bu bitki örtüsü, özellikle küçükbaş hayvancılık için elverişli bir ortam sunar. Doğu Anadolu'da yükseltinin de etkisiyle karasal iklimin en sert biçimi yaşanır; kışlar burada Türkiye'nin en soğuk ve en uzun kışlarıdır.

Marmara Geçiş İklimi ve Genel Değerlendirme

Marmara Bölgesi, konumu gereği hem Karadeniz hem de Akdeniz ikliminin özelliklerini kısmen taşıyan bir geçiş iklimi yaşar: yazlar Akdeniz ikliminden daha serin ve nemli, kışlar ise Karadeniz ikliminden biraz daha soğuk geçebilir; yağış dört mevsime dağılmakla birlikte kışın biraz daha fazladır. Bitki örtüsü de bu geçiş özelliğini yansıtır; bölgede hem orman parçaları hem de daha kurak kesimlerde step topluluklarına rastlanır.

Sonuç olarak Türkiye'deki iklim çeşitliliği; enlem, denize yakınlık, yükselti ve dağların uzanış yönünün birlikte oluşturduğu bir sonuçtur. Bu dört etken aynı zamanda bitki örtüsünün, tarım ürünlerinin ve hatta nüfusun dağılışının da temel belirleyicisi olduğu için, ilerideki tarım ve nüfus konularını çalışırken sık sık bu yazıya geri dönmen faydalı olacaktır.

İklim, Bitki Örtüsü ve Tarım İlişkisi

Bir bölgenin ikliminden bitki örtüsünü, bitki örtüsünden de o bölgede yetişen tarım ürününü büyük ölçüde tahmin edebilirsin; çünkü üçü de aynı sıcaklık ve yağış koşullarının farklı sonuçlarıdır. Bu zincir, KPSS'de "hangi ürün nerede yetişir" tarzı soruları ezber olmaktan çıkarıp mantıkla çözmeni sağlar. Aşağıdaki bağlantıları aklında tutman yeterlidir:

• Yaz kuraklığı isteyen ürünler (zeytin, turunçgil, pamuk) Akdeniz iklimini, dolayısıyla maki kuşağını işaret eder. Bu ürünler kışın don olmayan ılık kıyılarda yetişir.
• Yıl boyu neme ihtiyaç duyan ürünler (çay, fındık) her mevsim yağışlı Karadeniz iklimini ve orman kuşağını gösterir. Çayın Rize çevresinde toplanması tesadüf değil, iklim zorunluluğudur.
• Kuraklığa dayanıklı tahıllar (buğday, arpa) ile küçükbaş hayvancılık, az yağışlı karasal iklimin ve step örtüsünün tipik faaliyetleridir.

Sık Sorulan Sorular

Türkiye'de kaç iklim tipi görülür?

Genel sınıflandırmada Akdeniz, Karadeniz ve Karasal (step) iklimi olmak üzere üç ana tip sayılır; Marmara Bölgesi'nde görülen iklim ise Akdeniz ile Karadeniz iklimleri arasında bir geçiş özelliği taşır.

Maki ile step arasındaki fark nedir?

Maki, Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde yetişen, kışın yaprağını dökmeyen çalı topluluğudur (zeytin, defne gibi). Step ise karasal iklimin görüldüğü yerlerde yetişen, kısa boylu ve mevsimlik otsu bitkilerden oluşan bozkır örtüsüdür.

Neden Doğu Anadolu'nun kışı İç Anadolu'dan daha sert geçer?

İkisi de karasal iklim kuşağında olsa da Doğu Anadolu'nun ortalama yükseltisi İç Anadolu'dan belirgin biçimde fazladır. Yükselti arttıkça sıcaklık düştüğü için Doğu Anadolu'da kışlar hem daha soğuk hem de daha uzun sürer.